میان اسطوره، واقعیت و کابوس؛ آنچه در روز نخست جشنواره تئاتر فجر گذشت

مهدی صالحی

لبخند سبز - چهل و چهارمین دوره جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر در حالی کار خود را آغاز کرد که تنوع آثار و رویکردهای متفاوت هنرمندان، فضایی پرشور و رقابتی را در مجموعه تئاتر شهر رقم زده است.

روز نخست چهل و چهارمین جشنواره تئاتر فجر میزبان نمایش‌هایی بود که هر یک به نوعی تلاش داشتند با تکیه بر ادبیات کلاسیک، اساطیر کهن یا دغدغه‌های روان‌شناختی مدرن، تصویری از واقعیت‌های اجتماعی و فردی ارائه دهند.

در این گزارش، به بررسی سه نمایش «طاعون»، «مانتیکور» و «تاراتینا» می‌پردازیم که هر کدام با زبان خاص خود، به واکاوی بحران‌های انسان معاصر پرداختند.

«طاعون»؛ بازخوانی کامو در بستر واقعیت‌های اجتماعی ایران

نمایش «طاعون» به نویسندگی و کارگردانی رهام مخدومی، یکی از پرحاشیه‌ترین و جسورانه‌ترین آثار این دوره از جشنواره بود که با الهام از رمان ماندگار آلبر کامو، تلاشی برای بومی‌سازی اندیشه‌های این نویسنده فرانسوی در فضای جامعه امروز ایران بود.

این اثر فراتر از یک اقتباس ساده، نگاهی اگزیستانسیال به تنهایی انسان داشت و «طاعون» را نه تنها به عنوان یک بیماری، بلکه به عنوان استعاره‌ای از رنج‌های اجتماعی و بی‌تفاوتی جهان معرفی کرد.

شخصیت‌پردازی نمایش از نقاط قوت آن بود؛ جایی که «نادا» به عنوان نماد پوچ‌گرایی در برابر «شهردار کوتوله» نماد ناکارآمدی سیاسی قرار می‌گرفت و «دکتر ریو» با تعهد انسانی خود، امید به زندگی را نمایندگی می‌کرد.

مدیریت صحنه و هماهنگی گروهی با وجود تعداد بالای بازیگران از جمله کودکان ستودنی بود و بازی محمدرضا میرحسینی در نقش «دیه‌گو» یکی از درخشان‌ترین بخش‌های اجرا محسوب می‌شد. موسیقی زنده و طراحی حرکات نیز در خدمت درام اثر عمل کردند.

با این حال، این نمایش از ضعف‌های فنی قابل توجهی رنج می‌برد. طراحی صحنه و دکور، به ویژه فضای پشت راه‌پله که شبیه به انباری بود، با تم فانتزی اثر همخوانی نداشت و از جذابیت بصری کاست. در بخش لباس و گریم نیز شاهد ناهماهنگی بودیم و استفاده بی‌دلیل از رنگ‌های تیره باعث یکنواختی شده بود. پایان‌بندی نمایش نیز با وجود جذابیت، کمی کلیشه‌ای و قابل پیش‌بینی بود. با وجود این نواقص، «طاعون» به دلیل پرداخت شجاعانه به مسائل روز و جمله کلیدی «بدتر از نا امیدی، عادت به نا امیدی است»، اثری تأثیرگذار و متناسب با فضای اجتماعی جامعه بود.

«مانتیکور»؛ کابوس دیداری-شنیداری در قالبی مدرن و انتقادی

در کارگاه نمایش تئاترشهر، نمایش «مانتیکور» اثر مهدی موسی‌خانی به عنوان پرچم‌دار «میکروتئاتر» خودنمایی کرد.

این اجرای ۴۰ دقیقه‌ای، تجربه‌ای متفاوت و مدرن بود که با بهره‌گیری از اساطیر ایران باستان و تکنیک‌های امروزی، کابوسی دیداری و شنیداری را خلق کرد.

موسی‌خانی با رویکردی سورئال، دیو افسانه‌ای «مانتیکور» را استعاره‌ای از «دیوگونگی» قدرت‌های سلطه‌جو و خشونت ذاتی آن‌ها در دنیای مدرن تصویر کرد.

فرم اجرایی نمایش منحصر‌به‌فرد بود؛ اجراگری که در سکوتی مطلق فرو رفته بود و تمام بار روایی بر دوش یک راوی ضبط‌شده بود. این جدایی میان تصویر و صدا، حس بیگانگی و تسخیرشدگی را القا می‌کرد و تصویری هولناک از رهبرانی ارائه می‌داد که ظاهری انسانی دارند اما افکارشان توسط نیروهای پنهان کنترل می‌شود. استفاده هوشمندانه از ویدئو پروژکشن و مپینگ، فضایی وهم‌آلود و کابوس‌وار ساخته بود که با نقد سیاسی و اجتماعی اثر همخوانی کامل داشت.

این نمایش با وجود فرم جذاب، با چالش‌های فنی روبه‌رو بود. کیفیت صدا و تنظیمات سیستم صوتی در برخی لحظات نامناسب بود و باعث قطع ارتباط مخاطب با داستان شد. «مانتیکور» به دلیل فرم سنگین و مفهومی خود، مخاطب خاص طلب می‌کرد و شاید برای تماشاگران عادی جذابیت نداشته باشد، اما برای علاقه‌مندان به تئاترهای تجربی و نگاه‌های فلسفی، اثری کم‌نظیر و گران‌بها بود که ضربه‌ای محکم به وجدان بیدار مخاطب وارد می‌کرد.

«تاراتینا»؛ سفری تامل‌برانگیز در لایه‌های درونی انتخاب‌ها

در سالن قشقایی، نمایش «تاراتینا» اثر علیرضا کلاهچیان روی صحنه رفت که در عین سادگی ظاهری، یکی از عمیق‌ترین و متفکرانه‌ترین آثار روز اول جشنواره بود. این نمایش با رویکردی مینیمال و دیالوگ‌محور، مخاطب را به سفری در لایه‌های درونی انتخاب‌ها و روابط انسانی برد و ثابت کرد که عمق معنایی لزوماً در شلوغی صحنه خلاصه نمی‌شود.

نمایشنامه‌ای که یادآور داستان‌های تخیلی بود، آرزوی همیشگی انسان برای «هم این بودن و هم آن بودن» را به یک موقعیت دراماتیک تبدیل کرد. هوشمندی کارگردان در استفاده از مژگان غلامی برای ایفای دو نقش متضاد زیست سنتی در برابر زیست مدرن، یکی از نقاط قوت فرمی اثر بود. غلامی با ظرافتی مثال‌زدنی مرز بین این دو شخصیت را ترسیم کرد و فرهاد تفرشی نیز با بازی خود، سردرگمی و تعلیق کاراکتر مرد را به خوبی منتقل کرد.

طراحی صحنه با عناصری مانند لپ‌تاپ و چُرتکه، تقابل سنت و تکنولوژی را به زیبایی به تصویر می‌کشید و نگاه نمایش به مسئله هوش مصنوعی و روابط انسانی، بسیار هوشمندانه و به‌دور از شعارزدگی بود.

«تاراتینا» اجرایی ساده، دلنشین و صادقانه بود که بدون هیاهو، دغدغه‌های مردم سرگشته در دنیای مدرن را به نمایش گذاشت و برای کسانی که به دنبال اندیشیدن به چرایی انتخاب‌های زندگی هستند، تجربه‌ای متفاوت و ارزشمند محسوب می‌شد.

در مجموع آغازین روز چهل و چهارمین جشنواره تئاتر فجر، تصویری متنوع از پتانسیل‌های تئاتر ایران را به نمایش گذاشت. اگرچه «طاعون» با وجود نواقص فنی، صدایی بلند و اعتراضی در فضای اجتماعی داشت و «مانتیکور» با جسارت در فرم، مرزهای تئاتر سنتی را به چالش کشید، اما «تاراتینا» با ظرافت و عمق محتوایی خود، نشان داد که گاهی سادگی و صداقت می‌تواند برترین ابزار برای ارتباط با مخاطب باشد. هر سه اثر، هر کدام به شیوه خود، به دغدغه‌های انسان معاصر پرداختند و تأکید کردند که تئاتر همچنان پناهگاهی امن برای بیداری وجدان‌ها و تأمل در شرایط پیچیده امروز است.