سنگ‌ نوشته‌های داریوش و خشایارشا در جاده شاهی چشم انتظار هنر هفتم

مهدی صالحی

لبخند سبز - در دامنه جنوب‌غربی کوهستان الوند و در پنج کیلومتری غرب همدان، بر سینه صخره‌ای گرانیتی، دو لوح سنگی به چشم می‌خورد که هر یک سه متر طول و دو متر ارتفاع دارند. این سنگ‌نبشته‌ها که نزد مردم محلی به «گنج‌نامه» شهرت یافته‌اند، از دیرباز با خود راز گنجی پنهان را تداعی می‌کرده‌اند، حال آن‌که گنج واقعی آن‌ها نه طلا و نقره، بلکه فرمانی از دو پادشاه بزرگ هخامنشی است – داریوش بزرگ و خشایارشا. این کتیبه‌ها در ۲۵۰۰سال پیش به سه خط میخی پارسی باستان، عیلامی و بابلی نو نگاشته شده‌اند و محتوای آن‌ها ستایش اهورامزدا و شرح تبار و کشورگشایی‌های این دو شاهنشاه است. گنج‌نامه که در کنار آبشاری دائمی و در جوار جاده شاهی هخامنشیان واقع شده، امروز افزون بر یک اثر ملی ثبت‌شده، به منطقه‌ای تفریحی-گردشگری تبدیل شده که سینماگران را نیز به خود جذب کرده است.

با مرور آثار ساخته‌شده در ایران، می‌توان ردپای این مکان تاریخی را در چند دسته اثر دنبال کرد. دسته اول، فیلم ‌های سینمایی بلندی هستند که تمام یا بخشی از لوکیشن خود را در مجموعه توریستی گنج‌نامه قرار داده‌اند. یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها، فیلم سینمایی «آهوی پیشونی سفید ۲» به کارگردانی سیدجواد هاشمی است که در سال ۱۳۹۶در غار آکواریوم گنج‌نامه فیلم برداری شد. این فیلم کودک که در زمره پرهزینه‌ترین آثار این ژانر شناخته می‌شود، از تماشای غار مصنوعی و فضای اطراف آن برای خلق صحنه‌هایی فانتزی بهره برده و بدین ترتیب، «غار آکواریوم گنج‌نامه را بر روی پرده نقره‌ای نشاند». هرچند اطلاع دقیقی از فروش و استقبال عمومی این اثر در دست نیست، اما استفاده از این لوکیشن منحصربه‌فرد نشان‌دهنده ظرفیت گنج‌نامه به عنوان بستری برای تولیدات سینمایی است – ظرفیتی که متأسفانه تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

دسته دوم، مجموعه‌های نمایش خانگی و تلویزیونی هستند. سریال «نقش خاک» به کارگردانی آرش معیریان که داستان دو خانواده سفالگر در همدان را روایت می‌کند، بخشی از فیلم برداری خود را در دهکده تفریحی-گردشگری گنج‌نامه انجام داده است. سازندگان این مجموعه که در معاونت امور استان‌های صداوسیما تولید شد، گنج‌نامه را به عنوان لوکیشنی طبیعی و دست‌نخورده برای به تصویر کشیدن فضای قصه‌شان برگزیدند. این انتخاب نشان می‌دهد که جاذبه‌های گنج‌نامه فراتر از کتیبه‌های تاریخی، از چشم‌اندازها و طبیعت بکر آن نیز ناشی می‌شود.

دسته سوم، مستندهای گزارشی و گردشگری هستند. در میان این دسته، مستند «گنج‌نامه» به کارگردانی مسعود دهنوی و محصول شبکه مستند سیما جایگاه ویژه‌ای دارد. این اثر در خرداد ۱۴۰۲از شبکه مستند پخش شد و روایتی از شکل‌گیری و عملکرد یکی از معاونت‌های علمی ریاست جمهوری ارائه می‌داد. هرچند این مستند به‌طور مستقیم به معرفی بنای تاریخی گنج‌نامه نمی‌پردازد، اما نام آن را بر تارک خود دارد. افزون بر این، برنامه‌های مستند گردشگری متعددی مانند «دورت بگردم ایران» یا «سیزده خانه» در معرفی جاذبه‌های همدان، بخشی را به گنج‌نامه اختصاص داده‌اند.

اما آن‌چه در این میان غایب به نظر می‌رسد، تولید اثری دراماتیک با محوریت خود کتیبه‌هاست. برخلاف تخت جمشید که به‌کرات در سینمای تاریخی و مستندهای ملی بازنمایی شده، گنج‌نامه کمتر به عنوان موتیفی داستانی یا نمادین در سینما و تلویزیون ایران حضور یافته است. آثار تولیدشده در این مکان عمدتاً نگاه ابزاری به آن داشته‌اند و کمتر به بُعد تاریخی و هویتی آن پرداخته‌اند.

با همۀ این کاستی‌ها و با وجود غفلت نسبی سینما و تلویزیون ایران از این میراث شکوهمند هخامنشی، اماکنی مانند گنج‌نامه همچنان مصداق بارز «ظرفیت مغفول» در صنعت فرهنگی‌اند. جای دارد که تهیه‌کنندگان و کارگردانان در آینده‌ای نه چندان دور، به این سنگ‌نبشته‌های سه‌زبانه که روزگاری راز داریوش و خشایارشا را بر دوش داشتند، به مثابه گنجی روایی بنگرند و آن را از انزوای تصویری خارج سازند. هنوز دیر نشده است؛ هنوز این کتیبه‌ها بر صخره الوند خودنمایی می‌کنند، منتظر لحظه‌ای که راز بیش‌تری از تاریخ ایران را بر پرده نقره‌ای فاش کنند و گنج واقعی خود را – که همانا فرهنگ و تمدن ایرانی است – برای جهانیان آشکار سازند.