روایتی از موسیقی درمانی؛ آیین زار و موسیقی جنوب

گلاره امیدی

موسیقی محلی استان بوشهر، یکی از غنی‌ترین و پرقدمت‌ترین گونه‌های موسیقی نواحی ایران است که ویژه آیین‌ها و مناسبت‌های گوناگون از جشن و شادی گرفته تا عزاداری و سوگواری به کار می‌رود. یکی از نمادین‌ترین تجلیات این موسیقی، «دمام‌زنی» است؛ آیینی که طی آن با نواختن سازهای کوبه‌ای چون دمام (نوعی طبل بزرگ محلی)، سنج (سنچ) و ابزارهایی همچون اشکون (نوعی طبل کوچک)، قمبر و بوق، مجالس مذهبی و سوگواری رنگ و حال و هوایی خاص می‌یابد. در مراسم محرم در بوشهر و دیگر شهرهای جنوبی ایران، مردم با هماهنگی دمام و سنج و با تشکیل حلقه‌های همنوایی و سینه‌زنی، نوع به خصوصی از سوگواری را رقم می‌زنند و در میدان‌های اصلی شهر گرد هم می‌آیند. بسیاری از پژوهشگران، ریشه آیین دمام‌زنی را تلفیقی از فرهنگ ایرانی و عربی دانسته و آن را نمونه‌ای از وحدت و همبستگی آیینی در منطقه می‌دانند.

در کنار دمام، گونه‌های آوازی متنوعی در بوشهر رواج دارد. یکی از اصیل‌ترین آنها «شروه» خوانی است؛ نوعی آواز جمعی و حزنانگیز که در آیین‌های سوگواری و گاهی نیز مجالس شادی اجرا می‌شود. موسیقی جنوب ایران به طور کلی متاثر از فرهنگ دریانوردی و ارتباط با نواحی آفریقایی و عربی است که به گوشنوازترین شکل در خود بوشهر تجلی یافته است. بخش دیگری از موسیقی جنوب که ریشه در باورهای کهن دارد، «موسیقی زار» است. این موسیقی ویژه آیینی به نام «زار» است که در نقاط ساحلی خوزستان، بوشهر و هرمزگان و جزایر خلیج‌فارس برگزار می‌شود. «موسیقی زار» را میراثی برگرفته از فرهنگ آفریقایی می‌دانند که توسط بردگان سیاه‌پوست به جنوب ایران آورده شده است. آنها این مراسم را برای رهایی از رنج و فشار بردگی در روزهای آخر هفته اجرا می‌کردند؛ به مرور، مردم عادی نیز به این آیین پیوستند و گروه‌هایی به نام «اهل هوا» گرد هم آمدند و مراسم با ریتم و رقص‌هایی همراه با دمام و آواز برگزار می‌شد.

در آیین زار، از سازهای کوبه‌ای و نیز سازی به نام «تنبیره» استفاده می‌شود که پختن مضراب از شاخ گاو یا گوسفند قربانی شده برای آن از رسوم ویژه این موسیقی است. «آهنگ خون» که ضرباهنگی تند و هیجان‌انگیز دارد، جزئی جدایی‌ناپذیر از موسیقی زار به شمار می‌رود و در مرحله نهایی مراسم برای بیرون راندن باد خبیث از تن مبتلا نواخته می‌شود. امروزه موسیقی محلی بوشهر، به ویژه دمام‌زنی، در فهرست آثار معنوی ایران ثبت شده و گروه‌هایی چون «لیان» و «مروارید لیان» با اجرای آیین زار در جشنواره‌های بین‌المللی، فرهنگ و هنر جنوب ایران را به جهان معرفی کرده‌اند.