واکاوی نام «بوشهر»؛ از «رام‌اردشیر» تا «ریشهر»

تقی حمیدی مجد

لبخند سبز - نام‌شناسی تاریخی شهر بوشهر، خود روایتی از تمدن چندین‌هزارساله در کرانه‌های خلیج‌فارس است. بنابر مستندات تاریخی، کهن‌ترین نام ثبت‌شده برای این منطقه «رام‌اردشیر» بوده که ساخت نخستین آن را به اردشیر ساسانی نسبت می‌دهند؛ همین پیشینه است که بسیاری از زبان‌شناسان را به این باور رسانده که «رام‌اردشیر» به مرور به «ریشهر» دگرگون شده و بوشهر در حقیقت تحریف شده «ریشهر» است. نام‌های کهن دیگری نیز برای بوشهر ثبت شده که هر یک بازتابی از فرازونشیب‌های تاریخی آن است؛ از جمله لیان، راماردشیر، بُخت اردشیر، ابوشهر، ریشهر، ریضهر، کرسونئوس و بندر نادریه که بیشتر آنها در منابع کهن جغرافیایی و سفرنامه‌ها آمده است. برخی نیز بوشهر را «بُخت اردشیر» (به معنای نجات داده‌شده) خوانده‌اند و برخی دیگر آن را «ابوشهر» نامیده‌اند که به مرور به «بوشهر» بدل شده است.

از منظر تحول زبان‌شناختی، نظریه جالبی وجود دارد که معتقد است «بی‌شهر» و «ری‌شهر» در اصل «بوشهر» و «روشهر» بوده‌اند؛ چه در گویش محلی مردم بوشهر و مناطق همجوار، حرف «و» اغلب به «ی» تبدیل می‌شود (برای نمونه «آلوده» به «آلیده»، «پونه» به «پیدم» گفته می‌شود)؛ بر این اساس، «رام‌اردشیر» نخست به «روشهر» و سپس به «ریشهر» بدل شده و «بوشهر» نیز از «بوشهر» (با «و») گرفته شده که در گذر زمان به شکل امروزی درآمده است. روایت تاریخی دیگری که در ویکی‌پدیای انگلیسی به آن اشاره شده، بوشهر را همان «بندر ریشهر» در نقشه‌های تاریخی سده‌۱۸ معرفی می‌کند که پیشینه آن به دوره ساسانیان می‌رسد. بر اساس شواهد باستان‌شناسی و اسناد بازمانده، این منطقه به دلیل موقعیت استثنایی خود برای احداث پایگاه دریایی و بندرگاه، همواره مورد توجه از دوره عیلامیان و هخامنشیان بوده است؛ در تقسیمات هخامنشی، بوشهر بخشی از ساتراپنشین پارس به شمار می‌رفته.

در دورانی که نادرشاه افشار، بندر بوشهر را به عنوان پایگاه نیروی دریایی خود بازسازی کرد، این شهر رونق تازه‌ای یافت و نام «بندر نادریه» نیز بر آن نهاده شد. اما پس از مرگ نادر، همان نام «بوشهر» بار دیگر رواج یافت و تا به امروز بر تارک تاریخ این خطه درخشان مانده‌است. با این همه، آنچه امروز از بوشهر می‌شناسیم، مدیون انباشتی از تجربه‌ها، فرهنگ‌ها و نام‌های گوناگونی است که بر این سرزمین گذشته و هر کدام لایه‌ای از هویت آن را شکل داده‌اند. استان بوشهر با مرکزیت بندر بوشهر، هفدهمین استان بزرگ ایران به شمار می‌رود که دربرگیرنده ۱۰ شهرستان و بیش از ۴۰ شهر است و آب‌وهوایی گرم و مرطوب و ساحلی دارد و هر ساله پذیرای گردشگران بسیاری از سراسر ایران است. تنوع فرهنگی و قدمت تاریخی این استان چنان است که می‌تواند یکی از غنی‌ترین مقاصد گردشگری ایران برای علاقه‌مندان به تاریخ و فرهنگ کهن به شمار آید.