زار؛ روایتی از افسون و طبل در فرهنگ عامه جنوب

تقی حمیدی مجد

لبخند سبز - آیین زار یکی از مراسم کهن و رازآلود در فرهنگ عامه مردم جنوب ایران، به ویژه استان‌های بوشهر، هرمزگان و خوزستان است که با موسیقی و آواز و پایکوبی، برای دور کردن نیروهای پلید و بادهای شر از تن بیمار برگزار می‌شود. در باور مردم، برخی از انسان‌ها گرفتار باد زار می‌شوند و روحیات و رفتار آنها دگرگون می‌گردد. این بادها که هویت‌های مختلفی دارند، از نواحی بیابانی و آفریقایی به همراه بادهای جنوبی و مرطوب به ساحل می‌آیند. کسی که مورد گزند این بادها قرار گرفته باشد مبتلا خوانده می‌شود و باید مامازار (رئیس آیین) با برگزاری مراسم خاصی باد نامرئی را رام و بیمار را از چنگ آن خارج کند.

پژوهشگران معتقدند آیین زار ریشه در باورها و سنت‌های آفریقایی دارد و در طی قرن‌ها، به واسطه دادوستد و جابه‌جایی بردگان سیاه‌پوست، به جنوب ایران آورده شده است. بردگان آفریقایی در روزهای تعطیل، آیین زار را برای رهایی از فشار و بار روانی اسارت برگزار می‌کردند و به مرور، مردم محلی نیز که مجذوب موسیقی و ریتم آن شده بودند، به گروه‌های اهل هوا پیوستند. موسیقی آیین زار از سازهای کوبه‌ای مانند دمام و سنج و نیز سازی شبیه به نی نواخته می‌شود که تنبوره نام دارد. مضراب این ساز باید از شاخ گاو یا گوسفندی ساخته شود که قربانی شده باشد. آهنگ خون که نواختن آن در میانه یا پایان مراسم برای اخراج نهایی باد از بدن فرد مبتلا اجرا می‌شود، تند و تکان‌دهنده است و در اوج مراسم، فرد مبتلا وارد حالتی از خلسه و بی‌هوشی می‌شود. گفته می‌شود در آن لحظه، باد نام خود را بر ملا می‌کند و ماما یا بابا با مذاکره با باد، شرایط رها کردن بدن را فراهم می‌آورد.

بخشی از آیین زار که جنبه نمایشی و فولکلوریک دارد، امروزه با حذف باورهای ترسناک، در جشنواره‌های موسیقی محلی و برنامه‌های فرهنگی جنوب بازآفرینی می‌شود و گروه‌های موسیقی مانند مروارید لیان با اجرای نمایش‌های زار در عرصه‌های بین‌المللی، این میراث کهن را به جهانیان معرفی کرده‌اند. با این حال، هنوز در نقاط دوردست استان بوشهر و جزایر خلیج‌فارس، گاهی مراسم واقعی زار با تمام ابعاد سنتی خود برگزار می‌شود و مردم بر این باورند که صدای دمام و نوای تنبوره می‌تواند جان بیمار را از شر آزار بادها نجات دهد. این آیین نشانه‌ای از تنوع فرهنگی جنوب ایران و ارتباط عمیق آن با فرهنگ مردم آفریقا و دریاست.