کوروش احمدی آنزان^*

لبخند سبز - مستند «نقطه و شیر» ساخته سروناز علم بیگی، پرتره‌ای سی‌دقیقه‌ای از پرویز تناولی است که نه به‌عنوان یک اثر جامع و آکادمیک، بلکه به‌مثابه قطعه‌ای هنری و همدلانه، توانسته است جوهره‌ای از جهان هنرمند را به تصویر بکشد. فیلم که به سفارش و برای نمایشگاه «پرویز تناولی و شیرهای ایران» و در بازه‌ای فشرده حدوداً سه‌ماهه ساخته شده، از همان ابتدا با محدودیت‌هایی مواجه بوده که ساختار و عمق آن را شکل داده است. با این حال، علم بیگی به‌جای پرهیز از این محدودیت‌ها، آن‌ها را به فرصتی برای خلق اثری متمرکز و بصری تبدیل کرده است. روایت فیلم از مجسمه فرهاد آغاز می‌شود و با گذر از آتلیه کبود، طلسم‌ها، قفل‌ها، مکتب سقاخانه و «هیچ»، در نهایت به شیرها می‌رسد؛ مسیری که اگرچه بر اساس ترتیب تاریخی نیست، اما ترکیب‌بندی بصری و شنیداری منسجمی را ایجاد کرده است.

یکی از مهم‌ترین نقاط قوت فیلم ، انتخاب هوشمندانه راوی است. متن گفتار فیلم برگرفته از کتاب خاطرات تناولی، «آتلیه کبود» و با صدای خود اوست که به اثر لحنی گرم، معتبر و صمیمی بخشیده است. این رویکرد اول‌شخص، به‌جای اتکا به تحلیل‌های بیرونی، مخاطب را مستقیماً با دنیای درونی هنرمند مواجه می‌کند. علم بیگی همچنین با وفاداری کامل به اصل آثار تناولی، از انیمیشن به‌عنوان ابزاری برای بازآفرینی خلاقانه آثار او بهره برده و بدون دخل و تصرف در فرم اصلی، به آن‌ها حرکتی بصری بخشیده است. استفاده از آرشیو شخصی و یادداشت‌های دست‌نویس پشت عکس‌های قدیمی تناولی نیز، جرقه اولیه ایده فیلم بوده و به آن اصالتی منحصربه‌فرد داده است. فیلم در مدت زمانی کوتاه، به‌طور هم‌زمان چهار وجه هنری تناولی؛ مجسمه‌سازی، نقاشی، نویسندگی و مجموعه‌داری را پوشش می‌دهد و این تنوع را در قالبی فشرده و بدون پرگویی ارائه می‌کند.

با این وجود، همین ایجاز و ساختار اپیزودیک، محدودیت‌هایی را نیز به همراه داشته است. فیلم به‌جای یک تحلیل عمیق و چندلایه، بیشتر یک روایت ستایش‌آمیز و خاطراتی است و جای نگاه نقادانه یا صداهای مستقل در آن خالی است. با این حال، آنچه بیش از هر چیز دیگری در نگاه تماشاگر علاقه‌مند به هنر خودنمایی می‌کند، جاهایی است که فیلم از عمق بخشیدن به برخی مضامین کلیدی بازمی‌ماند. برای نمونه، تصویر قفل‌هایی که تناولی از آن‌ها در آثارش بهره برده، بدون توضیح درباره معنای نمادین یا زمینه فرهنگی آن‌ها می‌گذرد؛ در حالی که همین عناصر، پیوندی عمیق با دغدغه‌های هنری او دارند. به همین ترتیب، مکتب سقاخانه که تناولی از بنیان‌گذاران آن است تنها در یک بخش کوتاه معرفی می‌شود و فرصت نمی‌یابد تا زمینه‌های تاریخی و زیبایی‌شناختی آن به‌درستی واکاوی شود.

نکته قابل تأمل دیگر، به انتخاب فرمی فیلم در لحظات آغازین بازمی‌گردد. تاریخچه مجسمه سازی در ابتدا به‌صورت مکتوب و بر روی صفحه نمایش ارائه می‌شود، اما این متن بدون همراهی موسیقی یا عناصر صوتی دیگر، فضایی خام و ناتمام ایجاد می‌کند. این سکوت ناخواسته، برخلاف سایر بخش‌های فیلم که از ترکیب‌بندی شنیداری دقیقی برخوردارند، لحن یکنواختی را به بیننده القا می‌کند و او را برای ورود به جهان بصری فیلم آماده نمی‌سازد. البته باید در نظر داشت که این موارد، بیش از آنکه نقاط ضعف ساختاری فیلم تلقی شوند، بازتاب ‌دهنده همان محدودیت زمانی و سفارشی بودن اثر هستند. علم بیگی خود اذعان کرده است که به دلیل کوتاهی زمان تولید، امکان آزمون و خطا نداشته و ناچار بوده دقیقاً بداند چه می‌خواهد. از این منظر، فیلم را باید نه یک مستند تحلیلی جامع، بلکه یک کاتالوگ ویدیویی هنری و شاعرانه در نظر گرفت که برای همراهی با یک رویداد فرهنگی طراحی شده است.

در مجموع، «نقطه و شیر» را نمی‌توان با معیارهای یک مستند پرتره متعارف سنجید. این فیلم ، بیش از آنکه به دنبال کالبد شکافی زندگی هنرمند باشد، تلاشی است برای همدلی و هم‌آوایی با او. نقاط قوت آن شامل روایت اول‌شخص، انیمیشن‌های وفادارانه، آرشیو شخصی و ساختار بصری منسجم از آن یک اثر هنری صمیمی و خوش‌ساخت ساخته است و نقاط ضعف آن، سطحی بودن نسبی در پرداخت به مضامین، فقدان نگاه نقادانه و برخی انتخاب‌های فرمی ناتمام،ریشه در بستر تولید اثر دارند. اگر انتظار یک تحلیل جامع و منتقدانه داشته باشیم، فیلم می توانست قوی تر باشد؛ اما اگر آن را به‌ عنوان قطعه‌ای هنری برای گرامیداشت یک هنرمند و همراهی با نمایشگاهش ببینیم، اثری موفق و به‌یادماندنی خواهد بود. شاید همین دوگانگی، دقیقاً همان چیزی است که «نقطه و شیر» را به اثری قابل تأمل تبدیل می‌کند.

تماشای این مستند دوشنبه ۱۱ آبان‌ماه ۱۴۰۵، ساعت ۱۷، در فرهنگسرای سرو امکان‌پذیر است. در پایان، نشست نقد و بررسی با حضور کارگردان و منتقد برگزار خواهد شد.

* مستند ساز و مدیر هنری فرهنگسرای سرو