از مخزن آب تا جاذبه جهانی؛ داستان‌هایی که درباره علیصدر کمتر شنیده‌اید

زهرا علیخانی

لبخندسبز_

وقتی نام غار علیصدر همدان به میان می‌آید، بیشتر گردشگران به یاد قایق‌هایی می‌افتند که روی آب‌های آرام یک غار زیرزمینی حرکت می‌کنند؛ اما پشت این تصویر آشنا، داستان‌ها و ویژگی‌هایی وجود دارد که کمتر درباره آنها گفته شده است. غار علیصدر فقط یک جاذبه تفریحی نیست، بلکه پدیده‌ای زمین‌شناختی است که شکل‌گیری و توسعه آن نتیجه فرایندهای طولانی انحلال و فرسایش سنگ‌های آهکی و جریان آب در زیر زمین است. حتی قرار گرفتن آب در بخش‌های مختلف غار نیز اتفاقی نیست و آب آن از منابع زیرزمینی و نفوذ آب‌های جوی تأمین می‌شود. همین ارتباط دائمی میان سطح زمین و فضای زیرزمینی باعث شده علیصدر در طول زمان همچنان در حال تغییر باشد.

یکی از نکات کمتر گفته‌شده درباره علیصدر، استفاده مردم محلی از فضای غار پیش از تبدیل شدن آن به یک مقصد گردشگری است. گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد اهالی روستاهای اطراف از وجود غار اطلاع داشتند و در دوره‌هایی از آن به‌عنوان پناهگاه و حتی محلی برای ذخیره آب استفاده می‌کردند. همین نقش کاربردی، غار را پیش از آنکه گردشگران با قایق وارد آن شوند، به بخشی از زندگی مردم منطقه تبدیل کرده بود. نکته جالب دیگر به نام غار مربوط می‌شود. در برخی اسناد و روایت‌های محلی، نام روستا به شکل «علی‌سد» یا «علی‌سرد» آمده است و در نهایت نام «علیصدر» برای روستا و غار رواج پیدا کرد. این تغییر نام، بخشی از تاریخ شفاهی و اداری منطقه است و نشان می‌دهد حتی نام امروزی این جاذبه نیز داستانی در پس خود دارد.

شاید یکی از جذاب‌ترین بخش‌های تاریخ علیصدر، ماجرای نخستین کاوش حرفه‌ای آن باشد. در ۵ مهر ۱۳۴۲، گروهی ۱۴ نفره از اعضای هیئت کوهنوردی همدان با تجهیزات لازم برای حرکت روی آب وارد غار شدند و توانستند بخش‌هایی از تالارها و مسیرهای آبی آن را بررسی کنند. این گروه نخستین اطلاعات منظم درباره وسعت دریاچه و ابعاد بخش‌های مختلف غار را ثبت کرد. در آن زمان، ورود به غار برای عموم بسیار دشوار بود، زیرا دهانه ورودی بسیار تنگ بود. چند سال بعد، با تلاش کوهنوردان همدان و همکاری مردم محلی، دهانه غار توسعه پیدا کرد و مسیر برای بازدید عمومی آماده شد. سرانجام در خرداد ۱۳۵۵، بهره‌برداری گردشگری از غار آغاز شد.

نکته کمتر شنیده‌شده دیگر این است که علیصدر را نباید صرفاً «غاری پر از آب» تصور کرد. بخش‌هایی از مسیر بازدید روی خشکی و بخش‌هایی روی آب قرار دارد و همین ترکیب، تجربه بازدید را متفاوت می‌کند. در قسمت‌های آبی، گردشگران با قایق از میان تالارها و دالان‌هایی عبور می‌کنند که دیواره‌ها و سقف آنها در طول زمان با رسوبات کربنات کلسیم و ساختارهای آهکی شکل گرفته‌اند. چکنده‌ها و چکیده‌های آهکی نیز در نقاط مختلف دیده می‌شوند و بعضی از آنها به دلیل شکل طبیعی‌شان به اشکال آشنا شباهت پیدا کرده‌اند؛ هرچند این شباهت‌ها حاصل تخیل انسان در مواجهه با طبیعت هستند، نه شکل‌های از پیش ساخته‌شده.

از دیگر ویژگی‌های قابل توجه علیصدر، ثبات نسبی شرایط محیطی آن است. گزارش‌های منتشرشده درباره غار، دمای فضای داخلی را حدود ۱۲ تا ۱۶ درجه سانتی‌گراد و دمای آب را حدود ۱۲ درجه ذکر کرده‌اند. همین ثبات باعث می‌شود فضای غار در روزهای گرم تابستان خنک و در مقایسه با هوای بیرون، محیطی کاملاً متفاوت داشته باشد. شفافیت آب نیز از ویژگی‌هایی است که بسیاری از بازدیدکنندگان را شگفت‌زده می‌کند، هرچند مقدار دید در آب به شرایط و نقاط مختلف بستگی دارد.

یکی دیگر از نکات جالب این است که هوای غار کاملاً محبوس و بدون تبادل نیست. وجود شکاف‌ها و مسیرهای ارتباطی در ساختار غار امکان گردش هوا را فراهم می‌کند و به همین دلیل فضای داخلی آن برای بازدیدکنندگان قابل تنفس است. در عین حال، نبود نور طبیعی در بخش‌های عمیق غار باعث شده محیط زیستی آن با سطح زمین تفاوت زیادی داشته باشد. بنابراین آنچه در علیصدر می‌بینیم، بیشتر یک اکوسیستم زیرزمینی با شرایط خاص است تا محیطی شبیه طبیعت بیرون.

اما شاید مهم‌ترین نکته درباره علیصدر این باشد که هنوز نباید آن را یک پدیده کاملاً شناخته‌شده و ثابت تصور کرد. گزارش‌های مربوط به غار از وجود دالان‌ها، تالارها و مسیرهای آبی متعدد حکایت دارند و اطلاعات ثبت‌شده نیز با گذشت زمان کامل‌تر شده است. در فهرست میراث جهانی یونسکو، غار علیصدر ایران از سال ۲۰۰۷ در فهرست موقت آثار طبیعی قرار دارد و یونسکو ویژگی‌های مربوط به تالارهای آبی، استالاکتیت‌ها، استالاگمیت‌ها و رسوبات کارستی آن را مورد توجه قرار داده است.

در نهایت، شاید جذاب‌ترین شیوه برای دیدن علیصدر این باشد که آن را فقط مقصدی برای یک قایق‌سواری متفاوت ندانیم. هر دیواره و هر قطره آب در این غار بخشی از یک فرایند طولانی زمین‌شناختی است و تاریخ حضور انسان در آن نیز به دهه‌ها پیش از شکل‌گیری صنعت گردشگری امروز بازمی‌گردد. از استفاده اهالی به‌عنوان پناهگاه و منبع آب گرفته تا ورود نخستین گروه‌های غارنورد، توسعه دهانه و تبدیل شدن آن به یکی از شناخته‌شده‌ترین جاذبه‌های همدان، علیصدر داستانی چندلایه دارد؛ داستانی که در آن طبیعت، زندگی محلی، ماجراجویی و گردشگری در یک فضای زیرزمینی به هم می‌رسند.