۱۰ حقیقت شگفت‌انگیز درباره ارگ بم؛ از شهر زیرزمینی تا زلزله و بازسازی

زهرا علیخانی

لبخند سبز _

۱۰ حقیقت جالب درباره ارگ بم؛ شهری خشتی که تاریخ را زنده نگه داشته است

در میان جاذبه‌های تاریخی ایران، کمتر بنایی را می‌توان یافت که به اندازه ارگ بم، معماری، تاریخ، زندگی شهری و مبارزه انسان با طبیعت را در کنار یکدیگر روایت کند. این مجموعه عظیم خشتی در استان کرمان، در حاشیه کویر لوت و در مسیر تاریخی راه‌های تجاری قرار گرفته و قرن‌ها یکی از مراکز مهم منطقه بوده است. ارگ بم فقط یک قلعه نظامی نیست؛ آنچه امروز از آن باقی مانده، بقایای شهری کامل با بخش‌های مسکونی، حکومتی، مذهبی و نظامی است. شناخت چند حقیقت درباره این بنا می‌تواند تصویری متفاوت از یکی از ارزشمندترین میراث‌های تاریخی ایران ارائه دهد.

۱. ریشه‌های ارگ بم به بیش از دو هزار سال پیش می‌رسد.

پیشینه شکل‌گیری بم و ارگ آن بسیار کهن است و شواهد تاریخی، ریشه‌های آن را تا دوره هخامنشی و حتی پیش از آن دنبال می‌کنند. با این حال، بخش‌هایی از ارگ در دوره‌های مختلف تاریخی توسعه یافته و شکل کنونی آن حاصل چندین مرحله ساخت‌وساز و تغییر در طول قرن‌هاست.

۲. ارگ بم در واقع یک شهر کامل بود.

تصویر رایج از ارگ بم، قلعه‌ای بزرگ با دیوارهای بلند است، اما این مجموعه در دوران رونق خود یک شهر مستحکم محسوب می‌شد. درون آن فضاهایی مانند محله‌های مسکونی، بازار، مسجد، حمام، مدرسه، سربازخانه و بخش حکومتی وجود داشت و ساختار شهری آن متناسب با شرایط اقلیمی و امنیتی منطقه شکل گرفته بود.

۳. بیشتر بناها با خشت و گل ساخته شده‌اند.

یکی از ویژگی‌های شاخص ارگ بم استفاده گسترده از معماری خشتی است. در ساخت آن از تکنیک‌هایی مانند «چینه» و خشت خام استفاده شده و طاق‌ها و گنبدهای خشتی نیز نقش مهمی در معماری مجموعه داشته‌اند. همین ویژگی باعث شده ارگ بم به یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های معماری خشتی جهان تبدیل شود.

۴. آب، راز بقای شهر در دل کویر بود.

شاید شگفت‌انگیزترین بخش داستان بم، رابطه میان این شهر و منابع آب زیرزمینی باشد. قنات‌ها امکان انتقال آب از منابع زیرزمینی به سطح زمین را فراهم می‌کردند و زندگی در واحه بم تا حد زیادی به همین شبکه وابسته بود. یونسکو نیز قنات‌های منطقه بم را از مهم‌ترین شواهد تاریخی فناوری آبرسانی زیرزمینی در ایران معرفی کرده است.

۵. ارگ بم زمانی در مسیر راه‌های تجاری مهم قرار داشت.

موقعیت جغرافیایی بم یکی از عوامل اصلی رونق آن بود. این شهر در مسیر ارتباطی میان بخش‌هایی از فلات ایران، آسیای مرکزی، خلیج فارس و سرزمین‌های غربی قرار داشت و به یکی از مراکز مهم دادوستد تبدیل شد. تولید و تجارت پارچه‌های ابریشمی و پنبه‌ای نیز در رونق اقتصادی منطقه نقش داشت.

۶. ارگ بم فقط برای دفاع ساخته نشده بود.

دیوارهای مرتفع و برج‌های متعدد، چهره‌ای نظامی به ارگ می‌دادند، اما ساختار داخلی آن نشان می‌دهد که مجموعه تنها یک دژ جنگی نبوده است. بخش حکومتی، محله‌های مسکونی و فضاهای عمومی در کنار استحکامات دفاعی قرار داشتند و همین ترکیب، ارگ بم را به نمونه‌ای کم‌نظیر از یک شهر مستحکم تاریخی تبدیل کرده است. یونسکو در بررسی‌های خود، ارگ را نمونه برجسته‌ای از سکونتگاه‌های استحکام‌یافته منطقه معرفی کرده است.

۷. زندگی در ارگ تا دوره‌های نسبتاً متأخر ادامه داشت.

ارگ بم برخلاف تصور برخی بازدیدکنندگان، تنها یک مجموعه باستانی متروک نبوده است. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که این شهر برای قرن‌ها محل زندگی مردم بوده و سکونت در آن تا حدود قرن هجدهم میلادی ادامه داشته است. پس از آن، ساکنان به تدریج به بخش‌های جدیدتر شهر منتقل شدند.

۸. زلزله سال ۲۰۰۳ نقطه عطف تاریخ معاصر ارگ بود.

در ۲۶ دسامبر ۲۰۰۳، زلزله‌ای ویرانگر شهر بم را لرزاند و خسارت سنگینی به ارگ و دیگر بناهای تاریخی منطقه وارد کرد. این حادثه علاوه بر آسیب گسترده به سازه‌های خشتی، بخش‌هایی از لایه‌های تاریخی پنهان مجموعه را نیز آشکار کرد و ضرورت پژوهش و حفاظت علمی از ارگ را بیش از پیش نشان داد.

۹. ارگ بم در همان سالی که در فهرست یونسکو ثبت شد، در فهرست میراث در خطر نیز قرار گرفت.

در سال ۲۰۰۴، «بم و منظر فرهنگی آن» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و هم‌زمان در فهرست میراث جهانی در خطر قرار گرفت. این تصمیم، اهمیت جهانی مجموعه و در عین حال آسیب‌پذیری آن را پس از زلزله نشان می‌داد. تلاش‌های گسترده داخلی و بین‌المللی برای حفاظت، مرمت و احیای آن در سال‌های بعد ادامه یافت.

۱۰. ارگ بم بخشی از یک «منظر فرهنگی» بزرگ‌تر است.

ارزش جهانی بم تنها به دیوارها و بناهای ارگ محدود نمی‌شود. یونسکو، «بم و منظر فرهنگی آن» را به عنوان یک مجموعه مرتبط با شهر تاریخی، قنات‌ها، کشاورزی، نخلستان‌ها و دیگر عناصر فرهنگی و طبیعی منطقه ثبت کرده است. به همین دلیل، ارگ بم را باید نه یک بنای منفرد، بلکه بخشی از رابطه دیرینه انسان و طبیعت در محیط خشک جنوب‌شرق ایران دانست.

ارگ بم امروز بیش از آنکه صرفاً یادگاری از گذشته باشد، نمونه‌ای ارزشمند از سازگاری انسان با محیط کویری است؛ شهری که در آن معماری خشتی، شبکه‌های آبرسانی، نظام دفاعی و زندگی اجتماعی در کنار یکدیگر شکل گرفته بودند. زلزله سال ۲۰۰۳ بخش بزرگی از این میراث را آسیب‌پذیر کرد، اما روند مرمت و حفاظت نشان داد که اهمیت ارگ بم تنها به گذشته آن محدود نیست. این مجموعه همچنان یکی از مهم‌ترین نشانه‌های توانایی معماری ایرانی در استفاده از مصالح بومی و پاسخ‌گویی به شرایط سخت اقلیمی است؛ میراثی که برای شناخت تاریخ شهرنشینی، معماری و شیوه زندگی در ایران تاریخی، ارزشی فراتر از مرزهای کشور دارد.