راز آیین‌های ایلامی در کول‌فرح؛ روایت‌هایی از نیایش، قربانی و خدایان

زهرا علیخانی

لبخند سبز _

در میان کوه‌های زاگرس و در نزدیکی شهر ایذه در خوزستان، دره‌ای قرار دارد که سنگ‌های آن را می‌توان همچون صفحاتی از یک کتاب بسیار قدیمی خواند؛ کول‌فرح. این محوطه باستانی یکی از مهم‌ترین یادگارهای دوره ایلام نو در ایران است و مجموعه‌ای از نقش‌برجسته‌ها را در خود جای داده که صحنه‌هایی از مراسم مذهبی، نیایش، قربانی و حضور فرمانروایان را به تصویر کشیده‌اند. در این سنگ‌نگاره‌ها، انسان‌هایی با لباس‌ها و حالت‌های متفاوت، حیوانات قربانی، سازندگان موسیقی و شخصیت‌های مذهبی دیده می‌شوند؛ تصاویری که اگرچه پس از گذشت بیش از دو هزار و پانصد سال بسیاری از جزئیات آیین‌های آن دوران را برای ما ناشناخته گذاشته‌اند، اما همچنان پنجره‌ای ارزشمند به جهان مذهبی ایلامیان هستند.

اهمیت کول‌فرح بیش از هر چیز به نقش‌برجسته‌های آن بازمی‌گردد. در این تصاویر، برخلاف بسیاری از آثار باستانی که تنها پادشاه را در حال پیروزی یا شکار نشان می‌دهند، صحنه‌هایی از مراسم جمعی نیز دیده می‌شود. همین ویژگی باعث شده پژوهشگران بتوانند تصویری کلی از برخی آیین‌های مذهبی ایلامیان ارائه کنند. در یکی از نقش‌برجسته‌ها، گروهی از افراد در برابر شخصیت اصلی ایستاده‌اند و حیواناتی نیز برای قربانی آماده شده‌اند. این صحنه‌ها نشان می‌دهد که نیایش در فرهنگ ایلامی تنها یک عمل فردی نبوده و گاه با حضور گروهی از مردم، موسیقی و قربانی کردن حیوانات همراه می‌شده است.

یکی از جذاب‌ترین عناصر نقش‌برجسته‌های کول‌فرح، نمایش حیوانات قربانی است. در فرهنگ‌های باستانی، قربانی کردن حیوانات معمولاً بخشی از مراسم مذهبی و راهی برای نزدیک شدن به خدایان یا درخواست حمایت و برکت از آنان بود. در کول‌فرح نیز حیواناتی مانند گاو و گوسفند در برخی صحنه‌ها دیده می‌شوند. البته از روی سنگ‌نگاره‌ها نمی‌توان تمام جزئیات مراسم را با اطمینان بازسازی کرد، اما وجود این تصاویر نشان می‌دهد که قربانی در برخی آیین‌های مذهبی این منطقه جایگاه مهمی داشته است.

موسیقی نیز در تصاویر کول‌فرح حضور دارد و این موضوع، جلوه‌ای متفاوت به روایت سنگ‌ها می‌دهد. برخی افراد در نقش‌برجسته‌ها سازهایی در دست دارند و احتمالاً بخشی از مراسم مذهبی را با موسیقی همراهی می‌کرده‌اند. این تصویر برای شناخت فرهنگ ایلامی اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می‌دهد آیین‌های مذهبی احتمالاً مجموعه‌ای از عناصر به‌هم‌پیوسته بوده‌اند؛ از نیایش و قربانی گرفته تا موسیقی و حرکت گروهی. به این ترتیب، سنگ‌نگاره‌های کول‌فرح فقط تصاویری ثابت از انسان‌های باستانی نیستند، بلکه می‌توانند نشانه‌هایی از یک مراسم زنده و پرتحرک باشند.

در میان شخصیت‌های نقش‌برجسته‌ها، فرمانروایان نیز جایگاه مهمی دارند. حضور آنان در کنار صحنه‌های مذهبی نشان می‌دهد که قدرت سیاسی و قدرت مذهبی در جامعه ایلامی ارتباط نزدیکی با یکدیگر داشته‌اند. پادشاه یا فرمانروا تنها یک مدیر سیاسی نبود؛ او در بسیاری از جوامع باستانی نقش مهمی در برگزاری آیین‌ها و ارتباط با خدایان داشت. نمایش فرمانروا در کنار خدایان یا در حال انجام مراسم مذهبی می‌توانست جایگاه او را به عنوان واسطه‌ای میان جامعه و نیروهای مقدس تثبیت کند.

یکی از نکات جالب در کول‌فرح، تصویر موجودات یا پیکره‌های مرتبط با جهان خدایان است. پژوهشگران با بررسی کتیبه‌ها و نقش‌ها تلاش کرده‌اند هویت برخی از شخصیت‌های مذهبی و خدایان ایلامی را شناسایی کنند. با این حال، بسیاری از جزئیات همچنان محل بحث است. همین ناشناخته‌ها به کول‌فرح حال‌وهوایی رازآلود می‌دهد؛ زیرا گردشگر امروزی می‌تواند صحنه‌ای را ببیند که هزاران سال پیش بخشی از یک مراسم مذهبی بوده، اما نمی‌تواند تمام واژه‌ها، دعاها و باورهایی را که در آن لحظه وجود داشته‌اند، بشنود.

کتیبه‌های همراه برخی نقش‌برجسته‌ها نیز اهمیت زیادی دارند. نوشته‌های ایلامی در کنار تصاویر به پژوهشگران کمک می‌کنند تا درباره شخصیت‌های حاضر، نام خدایان و شرایط تاریخی دوران ساخت آثار اطلاعات بیشتری به دست آورند. در واقع، اگر نقش‌برجسته‌ها تصویر آیین باشند، کتیبه‌ها بخشی از توضیح آن را در اختیار ما قرار می‌دهند. همین ترکیب تصویر و نوشته، کول‌فرح را به یکی از منابع ارزشمند برای مطالعه تاریخ مذهبی ایلامیان تبدیل کرده است.

البته نباید همه برداشت‌های امروزی از این تصاویر را به عنوان واقعیت قطعی در نظر گرفت. ما فاصله‌ای بیش از دو هزار ساله با سازندگان این آثار داریم و بسیاری از مفاهیم مذهبی آنان برایمان ناشناخته است. روایت‌هایی که گاهی درباره کول‌فرح به عنوان محل برگزاری مراسم عجیب یا آیین‌های اسرارآمیز نقل می‌شود، بیشتر جنبه تفسیری و عامیانه دارد. ارزش واقعی این محوطه در همان چیزی است که بر سنگ‌ها باقی مانده و می‌توان آن را با روش‌های علمی مطالعه کرد.

کول‌فرح امروز تنها یک محوطه باستانی در ایذه نیست؛ سندی تصویری از یکی از تمدن‌های مهم ایران باستان است. سنگ‌های این دره، چهره مردمانی را حفظ کرده‌اند که برای خدایان خود نیایش می‌کردند، حیوان قربانی می‌کردند، موسیقی می‌نواختند و آیین‌هایی جمعی برگزار می‌کردند. گردشگری که در برابر این نقش‌ها می‌ایستد، در واقع با تصویری از یک مراسم روبه‌رو می‌شود که قرن‌ها پیش در همین کوهستان برگزار شده است. شاید به همین دلیل، جذابیت کول‌فرح در این نیست که تمام رازهایش را برای ما آشکار کرده باشد؛ برعکس، ارزش آن در پرسش‌هایی است که هنوز باقی مانده‌اند. سنگ‌ها بخشی از داستان را گفته‌اند، اما بخش دیگری همچنان در سکوت زاگرس و در میان آیین‌های فراموش‌شده ایلامیان پنهان مانده است.