شوشتر؛ جایی که آب، تاریخ و نبوغ ایرانی به هم می‌رسند

زهرا علیخانی

لبخند سبز _

در میان جاذبه‌های تاریخی خوزستان، مجموعه سازه‌های آبی شوشتر جایگاهی متفاوت دارد؛ مجموعه‌ای که در آن تاریخ، معماری، طبیعت و دانش مهندسی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. این میراث ارزشمند در شهر شوشتر، در شمال استان خوزستان، قرار دارد و یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی ایران در زمینه مهندسی آب به شمار می‌رود. اهمیت این مجموعه به اندازه‌ای است که در سال ۲۰۰۹ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. یونسکو سازه‌های آبی شوشتر را نمونه‌ای برجسته از نبوغ خلاقانه انسان معرفی کرده و آن را مجموعه‌ای کم‌نظیر از سدها، پل‌ها، کانال‌ها، تونل‌ها، آبشارها، حوضچه‌ها و آسیاب‌های آبی دانسته است.

سفر یک‌روزه به شوشتر را می‌توان صبح زود آغاز کرد تا فرصت کافی برای بازدید از بخش‌های مختلف این مجموعه و همچنین گشت‌وگذار در بافت تاریخی شهر وجود داشته باشد. نخستین برخورد گردشگر با سازه‌های آبی، بیش از آنکه شبیه بازدید از یک بنای تاریخی معمولی باشد، تجربه تماشای یک سیستم زنده و پیچیده است؛ سامانه‌ای که آب را هدایت می‌کرد، انرژی مورد نیاز آسیاب‌ها را تأمین می‌ساخت، زمین‌های کشاورزی را آبیاری می‌کرد و در دوره‌های مختلف برای تأمین آب و حتی اهداف دفاعی مورد استفاده قرار می‌گرفت. یونسکو قدمت ریشه‌های این مجموعه را تا دوره هخامنشی و زمان داریوش بزرگ در سده پنجم پیش از میلاد دنبال می‌کند، در حالی که شکل کنونی و بخش عمده ساختار منسجم آن به دوره‌های بعدی، به‌ویژه دوره ساسانی، مربوط است.

یکی از تماشایی‌ترین بخش‌های مجموعه، آبشارها و آسیاب‌های آبی شوشتر است. آب پس از عبور از کانال‌ها و مسیرهای مهندسی‌شده، از ارتفاع به حوضچه‌های پایین‌دست سرازیر می‌شود و منظره‌ای ایجاد می‌کند که در کمتر جاذبه تاریخی ایران می‌توان نمونه‌ای مشابه آن را دید. صدای آب، دیواره‌های سنگی، بقایای آسیاب‌ها و معماری تاریخی اطراف، فضایی متفاوت برای گردشگران به وجود می‌آورد. این بخش به‌خصوص برای علاقه‌مندان به عکاسی جذاب است و در ساعات مختلف روز، با تغییر نور و سایه، چهره متفاوتی پیدا می‌کند.

درک اهمیت سازه‌های آبی شوشتر زمانی آسان‌تر می‌شود که بدانیم این مجموعه صرفاً برای زیبایی ساخته نشده بود. مهندسان گذشته با استفاده از رودخانه کارون و ایجاد کانال‌های انحرافی، آب را به بخش‌های مختلف هدایت می‌کردند. کانال گرگر یکی از مهم‌ترین اجزای این سامانه است و هنوز نیز بخشی از مسیر آن مورد استفاده قرار می‌گیرد. آب از طریق شبکه‌ای از کانال‌ها و تونل‌ها حرکت می‌کرد و در مسیر خود نیروی لازم برای چرخاندن چرخ آسیاب‌ها را فراهم می‌ساخت. در نهایت نیز آب به دشت‌های پایین‌دست می‌رسید و امکان کشاورزی و ایجاد باغ‌ها را فراهم می‌کرد. یونسکو مساحت زمین‌های کشاورزی و باغ‌هایی را که این سامانه در دشت میان‌آب پشتیبانی می‌کرد، حدود ۴۰ هزار هکتار اعلام کرده است.

یکی دیگر از بخش‌های مهم این مجموعه، بند میزان است؛ سازه‌ای که در تنظیم و تقسیم آب نقش اساسی داشته و در ارتباط با کانال گرگر قرار دارد. همچنین بند شادروان یا پل‌بند شادروان از عناصر تاریخی مهم سامانه به شمار می‌رود. مجموعه سازه‌های آبی شوشتر در مجموع نشان می‌دهد که مهندسان ایرانی چگونه با شناخت دقیق جریان آب، اختلاف ارتفاع، شیب زمین و نیازهای کشاورزی، سامانه‌ای گسترده و چندمنظوره ایجاد کرده بودند. یونسکو این مجموعه را نمونه‌ای استثنایی از ترکیب دانش مهندسی تمدن‌های مختلف منطقه و تأثیر متقابل تجربه‌های ایلامی، میان‌رودانی، نبطی و رومی می‌داند.

قلعه سلاسل نیز بخشی مهم از منظر تاریخی مجموعه محسوب می‌شود. این قلعه در گذشته مرکز کنترل سامانه آبی شوشتر بوده و در کنار برج کلاه‌فرنگی، سدها، پل‌ها، کانال‌ها و آسیاب‌ها، شبکه‌ای گسترده را شکل می‌داده است. همین پیوستگی میان بناهای دفاعی، تأسیسات آبی و ساختارهای شهری، ارزش تاریخی شوشتر را دوچندان کرده است. به همین دلیل، گردشگر در این سفر تنها با چند آبشار و آسیاب تاریخی روبه‌رو نیست، بلکه با بخشی از یک نظام پیچیده مواجه می‌شود که قرن‌ها در زندگی اقتصادی و اجتماعی منطقه نقش داشته است.

برای یک گردش یک‌روزه، بهتر است بازدید از سازه‌های آبی را به ساعات ابتدایی روز اختصاص دهید و پس از آن، زمانی را برای گشت‌وگذار در شهر شوشتر و استراحت در کنار فضاهای آبی اختصاص دهید. همراه داشتن کفش مناسب پیاده‌روی، آب آشامیدنی، کلاه و لباس متناسب با فصل اهمیت دارد، زیرا بخش‌هایی از مسیر نیازمند پیاده‌روی است. در فصل‌های گرم خوزستان نیز انتخاب ساعات صبح و عصر برای گردش در فضای باز، سفر را راحت‌تر می‌کند.

یکی از جذابیت‌های سفر به شوشتر، ترکیب میراث تاریخی با چشم‌انداز طبیعی است. در اینجا آب، عنصری زنده در میان بناهای تاریخی است و برخلاف بسیاری از آثار باستانی که تنها بقایای یک دوره تاریخی را به نمایش می‌گذارند، در سازه‌های آبی شوشتر می‌توان ارتباط مستقیم میان مهندسی گذشته و محیط طبیعی را مشاهده کرد. جریان آب در کانال‌ها و آبشارها، یادآور این نکته است که تمدن‌های گذشته برای ادامه زندگی در اقلیم گرم و خشک و نیمه‌خشک، تا چه اندازه به مدیریت هوشمندانه منابع آب وابسته بوده‌اند.

سازه‌های آبی شوشتر در نهایت مقصدی است که می‌تواند در یک سفر یک‌روزه، تجربه‌ای فراتر از یک گردش معمولی به گردشگر ارائه دهد. تماشای آبشارهای تاریخی، آسیاب‌های آبی، کانال‌های دست‌ساز، پل‌بندها و بقایای سازه‌های باستانی، در کنار شنیدن صدای آب و قدم زدن در فضای تاریخی شهر، تصویری زنده از بخشی از تمدن مهندسی ایران پیش روی مسافر قرار می‌دهد. ثبت جهانی این مجموعه نیز تأکیدی بر ارزش جهانی آن است؛ میراثی که نشان می‌دهد چگونه دانش، خلاقیت و شناخت طبیعت می‌تواند قرن‌ها پیش سامانه‌ای ایجاد کند که آثار آن هنوز در چشم‌انداز شوشتر دیده می‌شود. سفر به این شهر، در واقع سفری به گذشته‌ای است که در آن آب نه فقط مایه حیات، بلکه محور شکل‌گیری شهر، کشاورزی، صنعت و زندگی اجتماعی بوده است.